Ku kibuga cy’amashuri abanza ya Nyakanyinya, habereye Jenoside yari ifite ubukana burenze imitekerereze, ahiciwe Abatutsi barenga 35,000 tariki ya 12 na 17 Mata 1994, iyo mibiri hamwe n’iyakuwe ahandi hirya no hino mu yari Komini Rwamatamu n’iyimuwe ivanwa mu zindi nzibutso, ishyinguye mu rwibutso rwa Gihombo ni 48,351.
Umwe mu bafite ababo barushyinguyemo, Gashema Eustache yabwiye Imvaho Nshya ko Komini Rwamatamu na Gishyita zari iza mbere zituwe n’umubare munini w’Abatutsi mu yari perefegitura ya Kibuye.
Igerageza kenshi rya Jenoside yahabaye, Abatutsi bahungiraga ku Biro bya Komini, ku kiliziya no ku zindi nsengero, mu minsi mike byahosha bagasubira mu matongo yabo kuko babaga babasenyeye, babatwikiye banabaririye inka, bakongera kubana n’ababahemukiye gutyo bya mbuze uko ngira, ubuzima bugakomeza.
Ati: “Ni cyo rero cyabashutse kuko mu 1992 n’ubundi mu igerageza rya Jenoside, bari bahungiye kuri Komini Rwamatamu, bahamara ibyumweru 2, uwari Minisitiri w’Intebe Nsengiyaremye Dismas aza gutanga ihumure basubira mu ngo. Jenoside itangiye rero na bwo bagira ngo ni kimwe, bahahungira ku bwinshi.”
Bageze ku biro bya Komini, uwari wungirije Burugumesitiri, witwaga Nzarora Raphael, waje kugwa mu igororero, yabakusanyirije muri icyo kibuga kuko Burugumesitiri Furere Abel byavugwaga ko yari mu nama i Kigali. Ku wa 12 Mata mu masaha y’igitondo, umupolisi wa Komini ashinga imbunda ku biro abarasamo, interahamwe zibinjiramo n’imipanga n’izindi ntwaro gakondo zirabica.
Imibiri yabo ijugunywa mu cyobo cyari iruhande rw’ishuri, cyacukurwagamo amatafari yo kubaka ibyumba by’amashuri. Gashema Eustache akomeza avuga ko, ku wa 16 Mata, bamwe mu bayobozi ba Komini bakwirakwije ko Burugumesitiri Furere Abel yaje, yatanze ihumure, abari bihishe bose barihishura, bagana nanone kuri Komini n’ubundi bakusanyirizwa kuri icyo kibuga.
Ku wa 17 Mata, basabwe kuzana amafaranga yose bafite ngo bajye kubagurira ibiribwa n’amazi kuko bari barayabimye. Ati: “Bamaze kuyabaha, mu ma saa cyenda, interahamwe za Yusufu Munyakazi ziturutse mu Bugarama, iza Obed Ruzindana ziturutse ku Mugonero n’iz’uwo bahimbaga Gikeri zivuye ku Gisenyi, zirahahurira zibateramo amagerenade, zirabarasa n’abahungiye mu rusengero rw’abadive ruhari zibicisha za gerenade, uwo munsi uba rurangiza.
Yakomeje avuga ko kuharokokera byasaga n’ibitabaho. Bwakeye katerepilari zatsindagiraga umuhanda Nyamasheke – Rubavu ziza, abaturage bakoreshwa umuganda wo kwikorera imibiri bayijyana muri icyo cyobo cyajugunywemo indi, katerepilari zitwikiraho itaka.
Amato yose ku kiyaga cya Kivu bari bayamenaguye kwambuka uhungira muri Zayire bisa n’ibidashoboka. Ati: “Twabakuyemo mu 1995 Nyakubahwa Perezida Kagame yaje kudufata mu mugongo akiri visi Perezida wa Repubulika, dukuramo imibiri irenga 35,000 ishyingurwa by’agateganyo, hubakwa urwibutso rwashyinguwemo mu 2012. Hagiye hazanwamo indi mibiri, igera ku 48,351.’’
Ubwo abishwe bunamirwaga ku ya 19 Mata 2026, Umwepisikopi w’itorero EMLR, Samuel Kayinamura, waharokokeye wanatanze ikiganiro kijyanye no kwibuka, yavuze ko ubwo Abatutsi batwikirwaga banirukanwa mu mashuri mu 1973 yari afite imyaka 10 yabibonaga, agaya abakoze ubu bugome bwose, butagize icyiza bubagezaho.
Bishop Harerimana Jean Bosco watanze ubuhamya bw’ibyamubayeho, akaba muri mbarwa barokokeye i Rwamatamu, yagaragaje ubugome bakorewe, aho abicanyi batagiraga uwo bagirira impuhwe. Ashima Inkotanyi zahagaritse Jenoside, bakaba bagaruka kwibuka ababo bishwe urw’agashinyaguro nta gicumuro.
Ati: “Turashimira cyane Perezida Kagame n’ingabo yari ayoboye ubutwari bagize mu kuturokora, tukaba duhumeka, tunabasha kwibuka abacu twabuze kubera politiki mbi y’ivangura.” Uhagarariye Ibuka mu Karere ka Nyamasheke, Gasasira Marcel, yahumurije abaharokokeye bose, ashimira Leta.
Ati: “Turashima Leta y’Ubumwe bw’Abanyarwanda yongeye kubaka igihugu, twongera guhobera ubuzima, ubu tugenda twemye, nk’Abanyarwanda, twitaweho, nta wongera kudutoteza. ”Guverineri w’intara y’Uburengerazuba, Ntibitura Jean Bosco, yahumurije abarokotse, abashimira kwihangana no kwiyubaka bagize, kuko urebye uburyo ho Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, yahatinze kubera zone Turquoise y’Abafaransa, bakomeje kwicwa.
Yasabye abaturage kurwanya ingengabitekerezo ya Jenoside, bakanakomeza kugira uruhare muri gahunda y’ubumwe n’ubudaherwanwa, by’umwihariko bakarwanya abahohotera abarokotse. Yanagize ati: ’’Ndasaba by’umwihariko urubyiruko kugira uruhare rukomeye mu kubaka u Rwanda rushya, kurwanya amateka mabi yaranze igihugu cyacu kugira ngo twubake ejo hazaza, mwitandukanya buri gihe n’ingengabitekerezo ya Jenoside n’ikindi kibi cyose.”
Imirenge ya Mahembe, Gihombo na Kirimbi y’iyahoze ari Komini Rwamatamu, kugeza ubu yonyine irimo inzibutso 6 za Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994.





