Uwahoze ari Perezida wa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), Joseph Kabila Kabange, yasobanuye impamvu yashinze Front pour la Refondation de la Nation (FRN), avuga ko yabitewe n’impungenge afite ku miyoborere y’icyo gihugu, umutekano wacyo n’ahazaza hacyo.
Ibi yabigarutseho mu kiganiro yagiranye na Bojana Coulibaly na Teddy Mazina, cyatambutse ku muyoboro wa YouTube Conspiracy Tracker Great Lakes, cyibanze ku bibazo bya politiki n’umutekano muri RDC, ndetse n’impamvu yahisemo kuyobora uyu mutwe mushya uhuriyemo imbaraga za politiki n’iza gisirikare, wasimbuye Alliance Fleuve Congo (AFC).
Kabila yavuze ko kuva mbere y’uko amatora ya kabri ku bwa Tshisekedi abaho, yari yaragaragaje impungenge ko igihugu kitari mu nzira nziza. Yavuze ko yagiye atanga umuburo ku kaga yabonaga gashobora kugera kuri RDC, ndetse ko mu bihe byashize yigeze kuvuga ko Igihugu gishobora kugana mu nzira isa n’iyo Sudani yanyuzemo.
Yasobanuye ko RDC ari igihugu kinini, gituwe n’abaturage bari hagati ya miliyoni 100 na 120, gifite amoko, indimi n’Uturere bitandukanye. Ku bwe, kugira ngo igihugu nk’icyo gikomeze kuba kimwe, bisaba kubahiriza ihame ry’uburinganire mu miyoborere, kugabana inshingano no kubaka inzego z’Igihugu zishingiye ku mategeko aho gushingira ku ndonke za politiki cyangwa amacakubiri.
Iherezo ry’ubufatanye bwa politiki ryongereye impungenge
Kabila yavuze ko icyemezo cya Perezida Félix Tshisekedi cyo guhagarika ihuriro rya politiki ryariho mu mpera za 2019 no mu ntangiriro za 2020 ari kimwe mu bimenyetso byamweretse ko imiyoborere y’Igihugu ishobora kujya mu nzira itari yo.
Yasobanuye ko ubwo bufatanye bwari bufite uruhare mu gushyiraho uburyo bwo kugenzurana no kuringaniza ububasha mu miyoborere. Avuga ko kuwuhagarika byatumye agira impungenge ko ubutegetsi bushobora kwibanda ku bitekerezo by’umuntu umwe, aho gukorera mu murongo w’amategeko n’inzego zigenga.
Yongeyeho ko izo mpungenge yazigaragaje mbere y’uko umutwe wa M23 wongera ibikorwa byawo bya gisirikare, ashimangira ko ikibazo abona muri RDC kitagarukira ku ntambara yo mu burasirazuba gusa, ahubwo gifitanye isano n’imiyoborere y’Igihugu muri rusange.
Mu byo anenga ubutegetsi bwa Tshisekedi, harimo ibyo yise kwikubira ububasha, kudaha agaciro Itegeko Nshinga no gukoresha amacakubiri ashingiye ku moko n’Uturere mu miyoborere.
Ibi ni ibirego Kabila yagaragaje mu kiganiro cye, ariko ntibihagije byonyine kugira ngo byemeze ko buri kimwe ari ukuri. Bigaragaza uko asobanura impamvu zatumye afata icyemezo cyokuyobora FRN.
Amacakubiri ashobora gusenya inzego z’umutekano
Kimwe mu bibazo Kabila yagarutseho cyane ni uko, mu myumvire ye, hari icyerekezo cyo gufata abantu bo mu Turere tumwe na tumwe cyangwa bavuga indimi zimwe nk’abanzi b’igihugu.
Yavuze ko mu kiganiro yagiranye na Tshisekedi mu 2019 yamuburiye ku ngaruka zishobora guterwa no guhindura igisirikare n’izindi nzego z’umutekano ibikoresho bishingiye ku moko.
Yagize ati: “Politiki ni politiki. Ushobora gukina politiki n’abanyapolitiki, ariko iyo ugeze aho ushaka guhindura inzego z’umutekano, cyane cyane igisirikare, izishingiye ku moko, uba ushyize igihugu mu kaga gakomeye.”
Kabila yavuze ko inzego z’umutekano zigomba gukorera Abanyekongo bose, zitagendera ku moko, indimi cyangwa aho umuntu akomoka. Yongeyeho ko amacakubiri nk’ayo ashobora gutuma abantu batizerana, agacamo ibice inzego za Leta kandi akabangamira ubushobozi bw’igihugu bwo kwirinda no kurinda abaturage.
Yagereranyije uko abona imiyoborere ya RDC n’ibihe by’ubutegetsi bwa Mobutu Sese Seko, avuga ko hari ibyo abona bisa n’igitugu igihugu cyarwanyije mu bihe byashize.
Yavuze ko Itegeko Nshinga rya RDC ryashyizweho kugira ngo Igihugu kitazongera gusubira mu butegetsi bw’igitugu, anibutsa ko ingingo ya 64 igaragaza inshingano z’Abanyekongo zo kurwanya umuntu cyangwa itsinda ry’abantu bafata ubutegetsi ku buryo bunyuranyije n’Itegeko Nshinga.
Kuki yahisemo kuyobora FRN?
Abajijwe impamvu yahisemo kuyobora FRN, kandi AFC yarimo ishinjwa gukoresha intwaro mu kugera ku ntego zayo, Kabila yavuze ko yabanje kwizera ko ibiganiro ari byo byari gukemura ibibazo bya politiki n’umutekano muri RDC.
Yavuze ko mu myaka ibiri yari ishize, yari yaragaragaje ko hari inzira zishoboka zo gukemura ibibazo by’Igihugu hatabayeho urugamba rwa gisirikare. Icyakora, ashingiye ku byo avuga ko yabonye nyuma yaho, yemeza ko ubutegetsi bwa Kinshasa butagifite ubushake bwo kuganira n’abatavuga rumwe na bwo.
Yagize ati: “Nizeraga ntashidikanya ko hari ibindi bisubizo uretse urugamba rwa gisirikare. Ariko kugira ngo ibyo bishoboke, ugomba kugira abo mufatanya bafite imyumvire imwe kandi bemera iyo nzira.”
Yakomeje avuga ko, mu gihe ubutegetsi bufunga inzira za politiki kandi bukemeza ko igisubizo ari ukurwana kugeza ku muntu wa nyuma, Abanyekongo basigara imbere y’amahitamo akomeye.
Kabila yavuze ko muri iyo mimerere, kurwanya ubutegetsi hakoreshejwe imbaraga byabaye amahitamo kuri we no ku bandi Banyekongo. Yemeza ko Itegeko Nshinga ry’igihugu ritagomba gukoreshwa mu gushyiraho ubutegetsi bw’igitugu, nubwo bwaba bwarageze ku butegetsi binyuze mu matora.
Yavuze ko intego ya FRN ari uguhagarika ibyo yise akaduruvayo no kongera kubaka igihugu, kugira ngo gisubire mu murongo w’imiyoborere yubahiriza amategeko.
Yamaganye igihano cy’urupfu
Mu kiganiro kandi, Kabila yanenze icyemezo cya Perezida Tshisekedi cyo gukuraho ihagarikwa ry’ishyirwa mu bikorwa ry’igihano cy’urupfu, avuga ko na we ari mu bantu bashobora kugerwaho n’icyo cyemezo.
Yibukije ko mu 2001 na 2002, ku butegetsi bwe, habayeho gahunda yo guhagarika ishyirwa mu bikorwa ry’igihano cy’urupfu, nyuma y’impungenge z’uko ubutabera bwa gisirikare bwari bwaragiye bukora amakosa.
Yavuze ko hari abantu, barimo abasirikare n’abofisiye, bishwe nyuma yo gucirwa imanza zitari zikurikije ubutabera, kandi ko nyuma byaje kugaragara ko bamwe muri bo bari abere.
Kabila yavuze ko urutonde rw’abakatiwe igihano cy’urupfu rugera ku bantu barenga 300, harimo na we ubwe, kandi ko abona iki cyemezo nk’uburyo bwo gutera ubwoba abaturage, abanyapolitiki n’abasirikare kugira ngo batagira icyo bavuga ku bibazo by’igihugu.
Yatanze ingero z’abategetsi bo mu karere no mu bindi bihugu bya Afurika yakomojeho mu gusobanura uko igihano cy’urupfu gishobora gukoreshwa mu gutera ubwoba abaturage. Yavuze ko ubutegetsi bwa Tshisekedi bushobora kuba busubiramo amakosa nk’ayo.
FRN ivuga ko igamije kuvugurura igihugu
Mu kiganiro, Kabila yagaragaje ko FRN atari igisubizo cy’ikibazo cy’umutekano gusa, ahubwo ko ayifata nk’inzira yo guhindura imikorere y’inzego za Leta, kurwanya ivangura no kubaka imiyoborere ishingiye ku mategeko.
Yavuze ko igihugu gikeneye imiyoborere ihuza Abanyekongo, ikubahiriza uburenganzira bwabo kandi igaha agaciro ibitekerezo by’ingeri zose za politiki.
Yongeyeho ko kurwanya urwango rushingiye ku moko no ku turere bigomba kuba kimwe mu byo igihugu cyibandaho, kuko abona ko imvugo z’urwango zishobora kwangiza ubumwe bw’igihugu no kugira ingaruka ku rubyiruko.
Icyakora, FRN ni ihuriro rifite imiterere ya politiki n’iya gisirikare, kandi ririmo AFC/M23. Ibyo bituma icyemezo cya Kabila cyo kuriyobora kiba gifite ingaruka zikomeye ku bibazo by’umutekano, imishyikirano y’amahoro n’imibanire y’ibihugu byo mu karere k’Ibiyaga Bigari.
FRN yatangajwe ku mugaragaro ku wa 12 Ukwakira 2026 i Goma, Kabila ahabwa kuyiyobora. Iri huriro ryatangajwe nk’irisimbura AFC, rihuriza hamwe abayobozi bayo n’aba M23.
Mu kiganiro yagiranye na Bojana Coulibaly na Teddy Mazina, Kabila yashimangiye ko abona ko igihugu kiri mu bihe bikomeye, kandi ko yahisemo kuyobora FRN kuko atemera ko RDC ikomeza mu nzira avuga ko ishobora kuganisha ku gutakaza ubumwe bw’igihugu no gusubira mu butegetsi bw’igitugu.